gahetNA in het Nationaal Archief

Staatstoezicht op de volksgezondheid


Den Haag

Koningin Beatrix woonde onlangs een feestelijk symposium ter gelegenheid van 200 jaar landelijk toezicht op de volksgezondheid bij.

Begin van medisch toezicht

Op 20 maart 1804 kondigt de Bataafse republiek de 'Verordening omtrent het Geneeskundig Onderzoek en Toevoorzigt' af. Voor het eerst gaat de staat toezicht houden en de verordening van 1804 wordt dan ook gezien als grondslag van de nationale volksgezondheid. Het Nationaal Archief heeft veel archieven die te maken hebben met toezicht en inspectie van gezondheidszorg. De verordening van 1804 is daar dan ook terug te vinden.

Toch blijft het ongezond

Ondanks de invoering van departementale en plaatselijke toezichtcommissies zijn de gemeenten de belangrijkste partij om de volksgezondheid te verbeteren. Maar de wet voorziet niet in een actieve taak van gemeenten. Die doen dan ook niets. En de commissies krijgen ook geen medewerking om hun toezichtstaak uit te voeren. Intussen worden de wantoestanden steeds groter. Mede door de Industriële Revolutie neemt de bevolking in de 19e eeuw snel toe en worden de steden steeds voller en smeriger: Armoede, vervuilde, donkere en vochtige eenkamerwoningen, slechte persoonlijke hygiëne, vuilnisophopingen, stank. Het drinkwater is van rioolkwaliteit met als gevolg dat er grote cholera-epidemieën uitbreken. Ook ziekten als pokken, tyfus, difterie, tuberculose, kinkhoest en mazelen eisen elk jaar veel slachtoffers.

Schone handen, minder ziekten

In de loop van de negentiende eeuw ontstaat een krachtige beweging van geneeskundigen, de hygiënisten, die de plaatselijke bestuurders aansporen meer te doen aan de verslechterende gezondheidstoestand van de bevolking. Inmiddels is duidelijk geworden dat er tussen ziekte en hygiëne een verband bestaat. De hogere klasse is zich dat bewust en hanteert een betere lichaamsverzorging. Maar het overgrote deel van de bevolking weet weinig van hygiëne en leeft onder ziekmakende omstandigheden.

Meer toezicht en verbetering van leefomstandigheden

De regering komt in 1865 met uitgebreidere toezichtswetten en de gemeenten nemen langzaam hun rol in de volksgezondheid op. Amsterdam loopt daarbij voorop.
Gemeentelijke gezondheidsdiensten worden ingesteld en particulier initiatief leidt tot de oprichting van kruisverenigingen, ziekenfondsen, ziekenhuizen en inrichtingen. Den Haag opent als eerste een consultatiebureau om de zuigelingen- en kindersterfte te verlagen. Fondsen worden in het leven geroepen om volksziekten als tuberculose te bestrijden. Aan het eind van de negentiende eeuw gaat men over tot de aanleg van waterleidingen, rioleringen en modernere technieken van voedselbereiding.

Een groot goed

Rond 1900 probeert de centrale overheid de gezondheidssituatie in Nederland verder te verbeteren door het invoeren van de Gezondheidswet en de Woningwet in 1901 en de Armenwet in 1912. Door het aanbrengen van kaders en het uitoefenen van toezicht speelt de Rijksoverheid een rol van onschatbare waarde voor de volksgezondheid. In de huidige tijd van de terugtredende overheid is dat zeker iets om in het oog te houden. Ook nu blijken mensen niet automatisch te kiezen wat voor hun gezondheid op de kortere of langere termijn het beste is.

Archief en literatuur

- Toegangsnr. 2.21.048 Collectie 2 Dassevael, inv.nr. 13
- Toegangsnr. 2.04.37 Ministerie van Binnenlandse Zaken, Volksgezondheid en Armwezen 1910-1918, inv.nr. 166
- Een eeuw Staatstoezicht op de Volksgezondheid, A. Querido, Den Haag 1965 

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in