gahetNA in het Nationaal Archief

Honderd getuigenissen over leven bij De Compagnie


Den Haag

Historicus Roelof van Gelder heeft opnieuw een boek geschreven dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie op een ongewone manier belicht. In dienst van de Compagnie. Leven bij de VOC in honderd getuigenissen is bedoeld voor de lezer die meer wil weten over de Compagnie dan het cliché van rouwe bonken en valse grootkapitalisten. Wie die bereidheid heeft, kan net als Van Gelder voor grote verrassingen komen te staan. 'Soms springen de tranen je gewoon in de ogen'.

Ontelbaar veel teksten over het leven bij de Verenigde Oost-Indische Compagnie gingen er voor dit boek door de vingers van Roelof van Gelder. Samen met Neerlandica Vibeke Roeper zag, las en woog hij de fragmenten uit alle gebiedsdelen van de Compagnie om er precies honderd te kiezen voor hun samenwerkingsproject. Bij de selectie draaide het om een ding: de verteller moest op een persoonlijke manier iets vertellen over het reilen en zeilen van de VOC. Van Gelder: 'Dus geen rapportages aan de Heren Zeventien van het type: 'Vandaag hebben we zoveel balen peper of katoen ingekocht en dit is de winst. Liever iemand die in zijn notitieboekje opschreef: 'De hele dag moesten we sjouwen en het was al zo warm'. Door in te zoomen op alles wat mensen eigen is, zoals humor, heimwee en ambitie, leest het boek als een sociale geschiedenis.

Voor het boek hebben Van Gelder en Roeper veel onderzoek gedaan in het Nationaal Archief. In de collectie 'Nieuwe Aanwinsten' deed van Gelder een bijzondere vondst: een briefwisseling van de achttiende-eeuwer Jan Warner Falck, een eerste stuurman die benoemd werd tot equipagemeester in Suratte, India. Hij was daar verantwoordelijk voor de uitrusting van de schepen. Volgens Van Gelder geven die brieven een goed beeld van hoe zo'n man zijn dagen doorbracht. 'Falck wilde carrière maken, geld verdienen en terug naar huis. Hij was druk met zijn werk maar dreef ook een privéhandeltje. Dat was verboden maar dat deed 'ie toch. In de briefwisseling met zijn familie proef je de vreugde over zijn promotie en de angst voor ziekte en dood. Als je zo'n brief uit Holland leest, realiseer je je dat het soms twee jaar duurde voordat hij antwoord had van zijn oude moeder uit Utrecht. Dan springen de tranen je soms in de ogen.'

'Een historische sensatie': zo beschrijft Van Gelder het gevoel om zo'n briefwisseling in handen te krijgen. 'Voor mij zit daarin de aantrekkingskracht van het archief. Dat je iets openmaakt en weet: 'Ik ben de eerste na 200 of 300 jaar die hier naar gaat kijken'. Je ervaart ook een fysieke belevenis: vroeger strooiden ze zand op de inkt omdat die niet snel droogde. Daardoor knispert het papier en zie je het zand nog zitten. Dat is het echte historische gevoel, een beetje archeologie zelfs. Natuurlijk blijft er een enorme afstand tussen mijn denkwereld en die van de hoofdpersoon bestaan. Maar als zo'n handschrift van 250 jaar oud voor je ligt, geeft dat op zijn minst de illusie dat je wat dichterbij bent.'

Zeventien jaar nadat Roelof van Gelder zich in de wereld van de Verenigde Oost-Indische Compagnie onderdompelde, dwong dit boek hem het beeld over de NV bij te stellen. 'Ik heb nooit echt geloofd dat het standaardbeeld klopte van de mensen die bij de VOC gingen werken. Je weet wel: het zouden allemaal dronkelappen en rouwe bonken zijn. Mensen die alleen gingen varen uit winstbejag die niet geïnteresseerd waren in andere samenlevingen. Het beeld klopt inderdaad niet helemaal. Natuurlijk vind je er geldbeluste lieden terug en zwarte schapen. Maar je komt ook mensen tegen die een interessante opleiding hebben gevolgd, en die uit nieuwsgierigheid naar de Oost wilden.'

Van Gelder zegt door dit boek meer bewondering te hebben gekregen voor de mannen van de Compagnie. ,,Na negen maanden op zee, werd je met een sloep aan wal gevaren in niemandsland. En dat deden ze gewoon: niet uit vaderlandsliefde maar omdat het hun werk was. Het is misschien politiek correct om te zeggen: ze hadden daar niks te zoeken. Ik vind dat echter onvoorstelbaar moedig.' 

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in