gahetNA in het Nationaal Archief

Duitse peetvader prins Johan Friso belangrijk verzetsstrijder


Den Haag

Als hij nog had geleefd, was Axel von dem Bussche gisteren zonder twijfel aanwezig geweest in de Nieuwe Kerk in Delft. Helaas heeft prins Claus al in 1993 afscheid moeten nemen van zijn landgenoot, geestverwant en peetvader van zijn zoon Johan Friso. De band tussen de Duitse graaf Axel von dem Bussche en Claus von Amsberg is sinds hun kennismaking in de jaren zestig een zeer hechte. Ze hebben dan ook veel gemeen. Beiden komen ze uit een familie van Nedersaksische adel, beiden zijn ze jong als de Tweede Wereldoorlog begint, en allebei worden ze na de oorlog diplomaat. Misschien wel het belangrijkste wat de vrienden bindt is hun afschuw over Nazi-Duitsland. Gasten van Claus en Beatrix die Axel von dem Bussche in privé-sfeer ontmoeten, vertelt de prins over diens rol in het Duitse verzet. Avi Primor, de Israëlische diplomaat waarmee prins Claus een levenslange vriendschap onderhoudt, schrijft er later over in zijn boek Mit außnahme Deutschlands. Als Botschafter Israels in Bonn uit 1997. Hij was een van de velen die het verhaal hoorde over de peetvader van Johan Friso die Hitler had moeten vermoorden.

Eliteregiment

Axel Freiherr von dem Bussche-Streithorst is 20 als Adolf Hitler Polen binnenvalt. Hij maakt deel uit van het negende infanterieregiment uit Potsdam, het regiment waar de Pruisische landadel zijn zonen traditioneel heen stuurt. In het regiment leert hij Richard von Weizsäcker kennen, de latere bondspresident van de BRD en het verenigde Duitsland. De vriendschap zou de rest van hun leven duren. Beroepsmilitair Von dem Bussche vecht twee jaar met overgave aan het Oostfront. Zijn moed en strategisch inzicht vallen dusdanig op dat hij snel carrière maakt.

Een kogel voor Hitler

Keerpunt in het leven van de jonge Duitser komt op 5 oktober 1942. In het westen van de Oekraïne, bij het plaatsje Dubno, is Von dem Bussche getuige van een massamoord op joodse inwoners door SS-troepen. De schok is zo groot, dat de militair zich bij het verzet aansluit. Uit noodweer, omdat hij niet anders kan, zoals hij het zelf onder woorden brengt in zijn toespraak Eid und Schuld die hij na de oorlog aan de universiteit van Göttingen houdt. Marion Gräfin Dönhoff, bekend strijdster uit het Duitse verzet, en uitgeefster van opinieblad Die Zeit na de oorlog, heeft Axel von dem Bussche goed gekend. In haar boek  Um der Ehre Willen uit 1994 zegt ze: 'Es ging nicht mehr darum, sein Leben fur Deutschland auf dem Schlachtfeld zu opfern, sondern es gegen Hitler einzusetzen.' Dat de weerzin tegen Hitler gedeeld wordt door meer officieren, laat een fragment zien uit de essaybundel Axel von dem Bussche dat ter nagedachtenis van hem is verschenen in 1994. De Duitse journalist Claus Jacobi beschrijft daarin het volgende voorval. Op een avond zitten enkele officieren bijeen aan het oostfront, waaronder Von Weizsäcker en Von dem Bussche. Plotseling haalt een van hen zijn wapen te voorschijn en vuurt een kogel af op het portret van Hitler. Von Weizsäcker reageert daarop rustig maar gedecideerd. Of alle aanwezigen eerst op het portret willen schieten, voordat het gesprek gaat over wat er precies is gebeurd. Iedereen gaat akkoord, het portret wordt doorzeefd.

Zelfmoordcommando

Via via komt de jonge frontofficier in contact met kolonel Claus von Stauffenberg. Deze heeft zojuist de leiding overgenomen van een groep officieren die tot doel heeft Hitler te vermoorden en het Derde Rijk ten val te brengen. Als Von dem Bussche zich bij het verzet aansluit, hebben de samenzweerders al elf(!) mislukte aanslagen achter de rug. Hitler vermoorden vergt veel creativiteit. Niet alleen worden zijn hoofdkwartieren hermetisch beschermd, het lukt ook niemand om gewapend in de buurt van de Führer te komen. Als hij in het openbaar verschijnt, wordt dat bovendien pas minuten van tevoren aangekondigd. Toch vindt het verzet in de herfst van 1943 een geschikt tijdstip. Gezegd wordt dat Hitler op 23 november aanwezig zal zijn wanneer de Wehrmacht zijn nieuwe winteruniformen presenteert. Von dem Bussche, de veelvuldig gedecoreerde, boomlange frontofficier is de ideale kandidaat om de uitrusting te 'showen'. Besloten wordt dat hij een zelfmoordcommando zal uitvoeren. Op het moment dat Von dem Bussche bij Hitler in de buurt is, moet hij zichzelf opblazen. Hij wordt als het ware een levende tijdbom.

20 juli 1944

Uiteindelijk mislukt ook deze twaalfde aanslag door omstandigheden waar de samenzweerders geen vat op hebben. De trein die de legeruniformen vervoert, komt de nacht daarvoor onder vuur te liggen van de geallieerden. Het transport gaat in vlammen op; de 'modeshow' gaat niet door. Voor Von dem Bussche heeft het tot gevolg dat hij opnieuw naar het front moet. Dat blijkt op een hele vreemde manier zijn redding. De officier raakt namelijk in het begin van de winter ernstig gewond. Nadat zijn been is geamputeerd moet hij maanden herstellen in een SS-ziekenhuis. Wanneer Hitler ook de beroemde aanslag overleeft die Claus Von Stauffenberg zelf op 20 juli 1944 pleegt, rolt de Gestapo het overgrote deel van het adellijke verzet op. Tweehonderd mensen vinden de dood. Graaf Von dem Bussche heeft echter een geloofwaardig alibi. Hij is al maanden zwaargewond. Dat de handgranaten die Hitler naar een andere wereld hadden moeten helpen al die tijd onder zijn bed lagen, daar komen zijn ondervragers niet achter.

Schuldvraag

Na de oorlog pakt Von dem Bussche zijn rechtenstudie weer op, samen met zijn kameraad Richard von Weizsäcker. Hij werkt in Londen voor de BBC en later als adviseur op de ambassade van West-Duitsland in Washington (1954-158). Bij Buitenlandse Zaken leert hij dan de beginnende diplomaat Claus von Amsberg kennen. Ongetwijfeld is ontwikkelingshulp ook dan al een belangrijk gespreksonderwerp. Von dem Bussche is namelijk directeur van de Deutschen Entwicklungsdienst GmbH. Wanneer Beatrix en Claus hun eerste bezoek aan het oosten van Duitsland brengen na de val van de Muur, is Axel von dem Bussche daar bij, samen met zijn goede vriend en toenmalige Duitse bondspresident Richard von Weizsäcker. De laatste jaren voor zijn dood is Axel von dem  Bussche vaak geïnterviewd. Zijn getuigenis komt onder meer terug in de documentaire 'The restless Conscience' van Hava Kohav Beller uit 1993. Als hij op 73-jarige leeftijd sterft, krijgt hij een begrafenis met militaire eer. Von Weizsäcker houdt de grafrede voor zijn vriend. Hij staat stil bij wat Von dem Bussche een leven lang heeft beziggehouden. 'Onze schuld is het dat we overleefd hebben'.

Reacties

Nieuwe reactie inzenden
Velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <p> <a> <em> <strong> <br> <abbr>
  • Zet HTML-elementen in hoofdletters om naar kleine letters.
Uitgebreid
Zoek in collecties
Zoek in